Gustav Klimt - Tajemnice mistrza złota i secesji

Kim był Gustav Klimt i dlaczego tak mocno wybił się ponad swoją epokę

Klimt urodził się w Wiedniu w 1862 roku i od początku był związany z miastem, które w końcówce XIX wieku kipiało od nowych idei. Studiował w wiedeńskiej Szkole Sztuk Dekoracyjnych, a już w 1883 roku prowadził własną pracownię specjalizującą się w malarstwie ściennym. To ważne, bo jego start był bardzo daleki od artystycznej ekscentryczności, z którą zwykle się go kojarzy: zaczynał od rzeczy dyscyplinujących, technicznych i mocno osadzonych w akademickim porządku.

Wraz z bratem Ernstem i Franzem von Matschem stworzył zespół wykonujący dekoracje do budynków publicznych. Właśnie ten etap uczył go skali, pracy z architekturą i myślenia o obrazie jak o elemencie większej całości. Dla mnie to jedna z najciekawszych rzeczy w jego biografii, bo pokazuje, że późniejszy mistrz ornamentu nie pojawił się znikąd. Klimt najpierw poznał zasady, a dopiero potem świadomie je złamał.

Przełom przyszedł w 1897 roku, kiedy współzałożył wiedeńską Secesję, ruch buntujący się przeciwko akademickiej sztuce i promujący nowoczesną, silnie dekoracyjną estetykę. To właśnie stąd bierze się jego pozycja: nie był tylko malarzem ładnych obrazów, ale jednym z artystów, którzy wyznaczyli kierunek całej epoki. To prowadzi prosto do jego najbardziej rozpoznawalnej fazy, czyli złotego okresu.

Złoty okres i skąd wzięła się jego rozpoznawalna estetyka

Złoty okres Klimta nie polega wyłącznie na tym, że „używał dużo złota”. Chodzi o sposób budowania obrazu: płaskie powierzchnie, ornamentalne tła, mocny kontur i postacie, które często wyglądają jak zawieszone między malarstwem a mozaiką. Według Belvedere impulsem były m.in. podróże do Rawenny i Wenecji w 1903 roku, gdzie artysta zachwycił się średniowiecznymi złotymi mozaikami. To bardzo dobrze tłumaczy, dlaczego jego obrazy są tak świetliste i tak mało „naturalistyczne”.

Najważniejsze jest jednak to, że złoto nie służyło u niego samej dekoracji. Ono porządkowało przestrzeń, oddzielało postać od tła i budowało poczucie dystansu, a jednocześnie luksusu. Gdy rozumie się ten mechanizm, łatwiej docenić konkretne obrazy, od których naprawdę warto zacząć.

Obrazy, od których najlepiej zacząć poznawanie Klimta

Jeśli ktoś chce poznać Klimta bez błądzenia po przypadkowych reprodukcjach, najlepiej zacząć od kilku dzieł, które pokazują różne strony jego stylu. Pocałunek jest najbardziej oczywisty, ale nie powinien być jedyny, bo łatwo wtedy sprowadzić całego artystę do złotego ornamentu. Ja zwykle patrzę na Klimta przez pryzmat kilku obrazów, bo dopiero zestawione razem pokazują, jak konsekwentnie rozwijał swój język.

• Pocałunek - ukończony w 1909 roku, dziś w Belvedere. To obraz, który najlepiej pokazuje jego zdolność do łączenia intymności z niemal sakralnym przepychem.
• Portret Adele Bloch-Bauer I - jeden z jego najbardziej rozpoznawalnych portretów. Tu ornament staje się równy bohaterowi obrazu, a nie tylko tłem.
• Judith I - praca bardziej niepokojąca niż romantyczna. Klimt pokazuje tu, że potrafił być ostry, zmysłowy i psychologicznie napięty.
• Portret Fritzy Riedler - świetny przykład tego, jak potrafił zamieniać salonowy portret w nowoczesną kompozycję o niemal projektowym charakterze.
• Fryz Beethovena - dekoracyjny cykl, który pokazuje, że Klimt myślał o obrazie także jako o doświadczeniu przestrzennym, a nie tylko o pojedynczym płótnie.
• Trzy wieku kobiety - dobry przykład, jak łączył symbolikę z emocją i bardzo czytelną narracją o cyklu życia.

Każde z tych dzieł pokazuje coś innego: od luksusu, przez erotykę, po bardziej refleksyjną stronę twórczości. Właśnie dlatego ograniczanie Klimta do jednego plakatu albo jednego obrazu jest zwyczajnie nieuczciwe wobec jego dorobku. A skoro mowa o napięciu i granicach, warto przejść do najgłośniejszych skandali, które ukształtowały jego legendę.

Skandale, które zrobiły z niego artystę trudnego do zignorowania

Klimt wzbudzał emocje nie dlatego, że szukał sensacji, ale dlatego, że przesuwał granice tego, co w ogóle uznawano za dopuszczalne. Najlepszym przykładem są obrazy wykonane dla Uniwersytetu Wiedeńskiego. Pokazywały alegorie filozofii, medycyny i prawa, ale ich symbolika, erotyka i pesymistyczny ton wywołały tak silną krytykę, że dzieła zostały usunięte. To był moment, w którym stało się jasne, że Klimt nie zamierza łagodzić przekazu tylko po to, by zadowolić instytucje.

Co ciekawe, prywatnie nie był skandalistą w dzisiejszym sensie. Bardziej niż publiczna poza interesowała go praca, a życie osobiste trzymał z dala od głośnych deklaracji. Nigdy nie poślubił Emilie Flöge, swojej najważniejszej partnerki, a jednocześnie był ojcem co najmniej sześciorga dzieci z trzema kobietami. Ta sprzeczność jest bardzo klimtowska: z jednej strony dyskretna prywatność, z drugiej obrazy, które wywoływały publiczne poruszenie.

Warto też pamiętać, że część jego dzieł przeszła dramatyczną historię po śmierci artysty. To dodaje do jego legendy kolejny wymiar, ale nie powinno przesłaniać samej sztuki. Najważniejsze jest to, że skandal nie był u Klimta dodatkiem do kariery. On był skutkiem konsekwentnego łamania estetycznych norm. I właśnie dlatego jego twórczość nadal działa tak mocno. Z tego napięcia bierze się też drugie, mniej oczywiste oblicze jego dorobku.

Klimt poza samym złotem

Łatwo zapomnieć, że Klimt malował nie tylko błyszczące, ornamentalne portrety. Równie istotne są jego pejzaże, w których potrafił zbliżyć się niemal do abstrakcji. Wystarczy spojrzeć na sposób prowadzenia plamy barwnej: natura nie jest tam kopią świata, tylko układem rytmów, rytuałem patrzenia. To właśnie w takich pracach widać, że Klimt był artystą niezwykle świadomym kompozycji.

Podobnie działa jego zainteresowanie modą i tkaniną. W portretach kobiet ubranie nigdy nie jest tylko ubraniem. Zawsze staje się częścią konstrukcji obrazu, elementem psychologicznym i formalnym zarazem. Dlatego tak dobrze pasowała do niego współpraca z projektami inspirowanymi światem designu, w tym dekoracjami do Palais Stoclet w Brukseli. Tam Klimt wychodzi poza rolę „malarza obrazów” i staje się twórcą całego wizualnego środowiska.

Jeśli miałbym wskazać jedną rzecz, którą początkujący często pomijają, powiedziałbym tak: Klimt nie jest interesujący tylko wtedy, gdy błyszczy złotem. Równie mocny bywa wtedy, gdy ogranicza kolor, upraszcza formę i pozwala, by z obrazu wybrzmiała sama struktura. To właśnie ta zmienność sprawia, że jego twórczość ma większą głębię, niż sugeruje popularny obraz „malarza przepychu”.

Jak oglądać Klimta dziś, żeby zobaczyć więcej niż złoto

Najlepiej zacząć od prostego przesunięcia uwagi: zamiast pytać, gdzie jest złoto, warto zapytać, jak Klimt prowadzi wzrok widza. W jego obrazach bardzo dużo dzieje się na styku postaci i tła. Ornament nie jest przypadkowy, tylko dokładnie wyliczony, a to oznacza, że każdy pas wzoru, każdy kontur i każda pustka mają funkcję.

• Patrz najpierw na układ ciała, a dopiero potem na dekorację. U Klimta ornament wzmacnia kompozycję, nie zastępuje jej.
• Zwracaj uwagę na twarz i dłonie. To tam często zostaje najwięcej emocji, nawet jeśli reszta obrazu jest niemal bajkowo ozdobna.
• Porównuj portrety z pejzażami. Dzięki temu od razu widać, że nie był artystą jednego tematu ani jednej techniki.
• Jeśli masz okazję zobaczyć oryginał, wykorzystaj ją. Skala obrazu robi różnicę, a w przypadku Pocałunku format 180 × 180 cm zmienia odbiór całości.
• Nie redukuj Klimta do estetyki „ładnego obrazu”. W jego pracach za pięknem często stoi napięcie, ironia albo niepokój.

Ja zazwyczaj zaczynam od portretów, bo tam najlepiej widać, że Klimt umiał łączyć reprezentację z psychologią i dekoracją. Dopiero potem przechodzę do prac złotych, bo wtedy błysk nie odwraca już uwagi od konstrukcji obrazu. I właśnie tak najuczciwiej czyta się tego artystę: nie jako ikonę jednej reprodukcji, ale jako twórcę, który konsekwentnie przebudowywał język malarstwa. Jeśli spojrzysz na niego w ten sposób, ciekawostki przestają być anegdotą, a stają się kluczem do zrozumienia całej epoki.